Sztuka wywiadu

Szanowni Czytel­ni­cy!

Pole­camy książkę Zbig­niewa Siemiątkowskiego pt. Sztu­ka wywiadu.
Zb. Siemiątkows­ki, Sztu­ka wywiadu, Toruń 2025, ss. 192.
Zbig­niew Siemiątkows­ki (ur. w 1957 r.) jest dok­torem habil­i­towanym nauk poli­ty­cznych. Jego zain­tere­sowa­nia badaw­cze sku­pi­one są wokół prob­lematy­ki bez­pieczeńst­wa nar­o­dowego, ale ze szczegól­nym uwzględ­nie­niem roli służb spec­jal­nych
w rozpoz­nawa­niu i niwelowa­niu zagrożeń dla bez­pieczeńst­wa państ­wa. Łączy w sobie pracę naukową z posi­adaniem prak­ty­ki w kierowa­niu insty­tuc­ja­mi państ­wowym w sferze bez­pieczeńst­wa. W swo­jej kari­erze poli­ty­cznej był posłem na Sejm czterech kadencji (1991 – 2005), zastępcą sze­fa Biu­ra Bez­pieczeńst­wa Nar­o­dowego Prezy­den­ta RP (1995 – 1996), min­istrem spraw wewnętrznych i min­istrem koor­dy­na­torem służb spec­jal­nych (1996 – 1997), sze­fem Urzę­du Ochrony Państ­wa (2001 – 2002) i sze­fem Agencji Wywiadu (2002 – 2004). Był inic­ja­torem i fak­ty­cznym autorem oraz real­iza­torem reformy służb spec­jal­nych z 2002 r.
Rozwiąza­nia wprowad­zone w 2002 r. funkcjonu­ją od bez mała 24 lat, mimo wielu dyskusji i kon­cepcji zmi­any syte­mu cywilnych służb spec­jal­nych.
Zbig­niew Siemiątkows­ki pod kierunk­iem Jana Tomick­iego napisał i obronił rozprawę dok­torską pt. Kon­cepc­ja rewolucji pol­skiej w myśli poli­ty­cznej Komu­nisty­cznej Par­tii Pol­s­ki. Habil­i­tację zaś uzyskał na pod­staw­ie mono­grafii pt. Wywiad a władza. Wywiad cywilny w sys­temie spra­wowa­nia władzy poli­ty­cznej PRL. Inne jego opra­cow­a­nia to: Między złudze­niem a rzeczy­wis­toś­cią. Oblicze ide­owe PZPR pod rzą­da­mi Władysława Gomuł­ki. Współau­tor książ­ki Służ­by spec­jalne we współczes­nym państ­wie oraz współau­tor i współredak­tor nr 43/2017 Studiów Poli­to­log­icznych, cza­sopis­ma naukowego Uni­w­er­syte­tu Warsza­wskiego. Tom ten został poświę­cony służbom spec­jal­nym w państ­wach poradziec­kich.
Baza źródłowa mono­grafii (lit­er­atu­ra cytowana i wyko­rzys­tana) liczy 102 pozy­c­je. Prze­waża lit­er­atu­ra anglosas­ka, także ta wspom­nieniowa. Część źródeł (także anglosas­kich)
z których korzys­tał Zb. Siemiątkows­ki jest dostęp­na w pol­skiej wer­sji językowej. Z pol­s­kich autorów wyko­rzys­tane zostały pozy­c­je autorstwa Mirosława Minkiny, Władysława Bułha­ka, Sła­womi­ra Cenck­iewicza, Władysława Koza­czu­ka, Bolesława Piaseck­iego czy Jac­ka Piekałkiewicza. Uczony uwzględ­nił pięć pozy­cji ludzi mają­cych w przeszłoś­ci związek
z Rosją (ZSRR) i jej wywia­dem: Ole­ga Gordi­jew­skiego, Wasil­i­ja Mitrochi­na (współpra­ca
z Christo­pherem Andrew), Ana­toli­ja Gol­i­cy­na oraz Wik­to­ra Suworowa (Riezu­na). Jak wiemy cała czwór­ka była zdra­j­ca­mi. Nie brakło wspom­nień Kima Phil­biego oraz jego żony.
Oprócz lit­er­atu­ry wspom­nieniowej, pamięt­nikarskiej autor posiłkował się opra­cow­a­ni­a­mi z zakre­su nauk poli­ty­cznych, his­torii czy ety­ki. Należy jed­nak przy­puszczać, że Siemiątkows­ki, jako w pełni wyk­wal­i­fikowany naukowiec oraz były kierown­ik służb spec­jal­nych korzys­tał przy pisa­niu również z wiedzy poza źródłowej, której część pochodz­iła z lit­er­atu­ry niewymienionej w bib­li­ografii czy też prasy.
Mono­grafia została napisana w układzie prob­le­mowym i podzielona na osiem częś­ci, które cho­ci­aż pow­iązane ze sobą zagad­nie­niem zapisanym w tytule, a każ­da z nich stanowi odręb­ną całość. W struk­turze książ­ki zna­j­du­ją się jeszcze: Wprowadze­nie, spis akro­n­imów oraz spis lit­er­atu­ry cytowanej i wyko­rzys­tanej, sporząd­zony wg alfa­betu.
We Wprowadze­niu Zb. Siemiątkows­ki napisał, że napotkał te same trud­noś­ci
i prob­le­my z który­mi boryka­ją się wszyscy badacze służb spec­jal­nych, a już w szczegól­noś­ci zaj­mu­ją­cy się wywia­dem. Czyli są to tajność i kul­tura kor­po­ra­cyj­na nakazu­ją­ca strzec tajem­nic służ­by. Nawet jeżeli, coś jest odta­j­ni­ane, to nigdy nie wiado­mo w jakim zakre­sie. Badacz wywiadu ma sporą ilość źródeł, nato­mi­ast trud­noś­ci w oce­nie ich wartoś­ci naukowej.
W pra­cach poświę­conych wywiad­owi prze­waża­ją pub­likac­je cząstkowe opisu­jące konkretne zdarzenia, oper­ac­je czy też opra­cow­a­nia mono­graficzne doty­czące poszczegól­nych służb. Siemiątkows­ki słusznie zauważył, że prze­waża his­to­ria, a braku­je opra­cow­ań
o charak­terze poli­to­log­icznym czy też teo­re­ty­cznym. Nato­mi­ast zdaniem byłego min­is­tra – koor­dy­na­to­ra pol­s­kich służb spec­jal­nych bra­ki te uzu­peł­ni­a­ją cza­sopis­ma takie jak: Stud­ies of Intel­li­gence czy Inter­na­tion­al Jour­nal of Intel­li­gence &Counterintelligence. Niewąt­pli­wie
w wypeł­ni­an­ie tych braków wpisu­je się kwartal­nik Niewidi­mo­je izmierieni­je.
Mono­grafia Zbig­niewa Siemiątkowskiego pod wzglę­dem warsz­tatu naukowego, przekazy­wanej wiedzy oraz przed­staw­ia­nia włas­nych ocen, wniosków, prze­myśleń czy prog­noz jest dziełem dojrza­łym. Przyję­cie for­muły ogranic­zonego stosowa­nia aparatu naukowego i zasad­nic­zo stosowa­nia przyp­isów wyjaś­ni­a­ją­cych i posz­erza­ją­cych było trafne. Książ­ka Zbig­niewa Siemiątkowskiego jest pier­wszą pub­likacją pol­skiego auto­ra z zakre­su studiów nad wywia­dem w której kom­plek­sowo pod­ję­ta została prob­lematy­ka wywiadu
i służ­by wywiad­ow­czej. Zwarta kon­strukc­ja książ­ki, log­iczny wywód i widocz­na w tekś­cie głębo­ka zna­jo­mość poruszanej prob­lematy­ki, to jej walo­ry. Opinie
i wnios­ki wyrażane przez auto­ra są prze­myślane. Widać również dys­tans do badanego prob­le­mu, który jest niezbęd­ny dla zachowa­nia naukowego obiek­ty­wiz­mu.
Jak w każdym ludzkim dziele wys­tępu­ją pomył­ki i jest nim np. treść przyp­isu nr 141 (s.179), gdzie Zb. Siemiątkows­ki twierdzi, że restruk­tu­ryza­c­ja współczes­nych rosyjs­kich służb spec­jal­nych zakończyła się w 1995 r. i powołu­je się tu na książkę Andrze­ja Gra­jew­skiego pod tytułem: Tar­cza i miecz. Rosyjskie służ­by spec­jalne 1991 – 1998 (pio­nier­ską w Polsce), która była wydana w 1998 r. A prze­cież obec­ny ksz­tałt rosyjskie służ­by spec­jalne uzyskały w wyniku reformy z 2003 roku, o której sto­sunkowo dokład­nie pisałem przed laty w swo­jej mono­grafii: Rosyjs­ka wspól­no­ta organów bez­pieczeńst­wa, Studi­um podsys­te­mu bez­pieczeńst­wa Fed­er­acji Rosyjskiej.
Drugim potknię­ciem, którego autor mono­grafii, jako wytrawny naukowiec powinien uniknąć, jest przyp­isy­wanie Alek­sandrowi Iwanow­ic­zowi Kukowi bycie ofi­cerem Ochran­ki
i pra­cy na rzecz GPU. Kuk był ofi­cerem carskiej armii, a następ­nie RKKA. Przez krót­ki okres służył w radzieckim wywiadzie wojskowym i wtedy napisał skrypt pt. Kan­wa wywiadu agen­tu­ral­nego .
Zda­jąc sobie sprawę z dużej wartoś­ci naukowej mono­grafii Zbig­niewa Siemiątkowskiego należy ją pole­cić, jako obow­iązkową lek­turę dla wszys­t­kich oper­a­cyjnych funkcjonar­iuszy wywiadu i kon­tr­wywiadu, tak cywilnego jak
i wojskowego (adep­tów tych służb). Książ­ka powin­na stać się lek­turą obow­iązkową pod­czas studiów z zakre­su nauk poli­ty­cznych (sto­sunków między­nar­o­dowych) oraz nauk o bez­pieczeńst­wie. Szczegól­nie być wyko­rzysty­wana w trak­cie wykładanych na tych kierunk­ach przed­miotów związanych z prob­lematyką służb spec­jal­nych. Pole­całbym również autorowi zab­ie­ganie o przetłu­macze­nie jej na języ­ki obce i wydanie zagranicą.

Kaz­imierz Kraj